KULTURNO HISTORIJSKO NASLIJEĐE

 8.1. Kula Husein – kapetana Gradaščevića

Kula Husein–kapetana Gradaščevića zasigurno predstavlja simbol grada Gradačca. Kula se nalazi u starom dijelu Gradačca. Predpostavlja se da je kula Husein – kapetana  Gradaščevića bila branić – kula starog grada. Kula se satoji od :
-    konaka  ( niži je od kule ) ,
-    kule.

Kula Husein – kapetana Gradaščevića je karakteristična po tome što kod nje konak i kula  »jedno s drugim, spajajući se sa zidom u prizemlju, prvom i drugom spratu, da bi kula  nadvisila konak još jednim spratom i čardakom sa isturenom »ćatmom« kao osmatračnicom i vidikovcem.
 
Zbog ovakvog izgleda kule smatra se da je na mjestu današnjeg objekta postojala samo kula, kao dio odbrambenog sistema iz ranijeg vremena, te da je konak dograđen kasnije.
Sastavni dio kule je »odžak« (u osmansko doba je služio za udobniji smještaj vojnika).
Vezu izmedžu »odžaka« i kule činio je drveni most ili je ta veza bila ostvarena podzemnim hodnicima. Kula je uglavnom imala vojnu namjenu. Sjedište kapetana je bilo u kuli. Tvrđava sa kulom Husein – kapetana Gradaščevića opasana je visokim zidovima i u nju se ulazi kroz tri ulaza koja su osigurana malim kulama, odnosno kapi - kulama.
Srednji objekat unutar tvrđave je trokutna kula sa tornjem na vrhu visoka 22 metra. Kula ima dimenzije 15,5 m. X 12,5 m. Sa pet simetrično raspoređenih soba oko stepenišnog prostora u svakoj etaži. U agresiji na Bosnu i Hercegovinu  kula je znatno oštećena. U periodu od 1996 .g. do 2002. godine izvršena je potpuna adaptacija kule Husein – kapetana Gradaščevića.

8.1.1. Radovi na kompleksu starog grada Husein – kapetana Gradaščevića
    
Tvrđava  i  čitav  kompleks  starog  grada  počeo  se  preuređivati  1765  .god . u vrijeme Mehmed – kapetana. Taj posao je nastavljen za Osman – kapetana 1808 . god.i Murat – kapetana 1818 / 1819 .  godine. Tako  su  za  vrijeme  Osman  –  kapetana podignute dvije kapi - kule grada, sa četverovodnim krovovima pokrivenim šindrom i posebno lijepo obrađenim lukovima od kamena ukrašenim floralnim motivima . Na zidovima kula isklesani su razni simboli. Poslije  Drugog  svjetskog  rata  ,  1954  .  godine ,  Zavod  za  zaštitu kulturno – historijskog  i  prirodnog  naslijeđa  Bosne  i Hercegovine obnavlja krovne i međuspratne konstrukcije  na  kuli  Husein –  kapetana  Gradaščevića , a 1958 . se vrše restauratorski
zahvati na zidovima starog grada.
Zalaganjem  općine  Gradačac  ovaj  Zavod  započeo  je  1965.  godine temeljitu obnovu starog grada , kao i izradu projekta uređenja kule kao turističko-ugostiteljskog objekta sa muzejskom  postavkom . Po  ovim  projektima  kula  je  od  1965 / 1969 .  godine skoro u potpunosti restaurirana i revitilizirana. Inače dispozicija  objekta ( 15,5 / 12,5 m .)  sa  pet simetrično raspoređenih soba oko stepenišnog prostora u svakoj  etaži , osiguravala je lahku komunikaciju , kao i korištenje u zemljišnoj adaptaciji.
Ćatma  kule  je  postala  kafana  - vidikovac .  Deset  soba je dobilo hotelsku savremenu namjenu ,  sa  interijerom  koji  je  imao  elemente  bosanskih  soba. Tu su bile banjice – hamamdžici  sa  savremenom  sanitarnom  opremom ,  musandre – plakari, čiji su ukrasi asocirali na orginalne motive iz kuće Gradaščevića , zatim mangale, peškuni, rafe, sećije koje su služile gostima kao kreveti za spavanje .
Adaptacija  kule  je obuhvatila  osim  uređenja  interijera  i  radove  na  vanjskom izgledu objekta . Na  osnovu  arhivske  fotodokumentacije  utvrđen  je  izgled  drvene  ćatme  na zadnjoj etaži kule, kao i postojanje dva drvena doksatna istaka,dva „ ćoška “, stepenasto postavljena jednog iznad drugog na prvom i drugom spratu iznad ulaza.  Projektom  je  predviđena  njihova  rekonstrukcija , što je izvedeno. Nažalost, iako su ovi „ćoškovi“ trebali biti od drveta oni su izvedeni od betona, sa drvenom oblogom.

Tokom 1966. godine , pored  radova na kuli Husein - kapetana Gradaščevića, vršeni su i radovi  na  sanaciji  jednog  dijela  obodnih  bedema , te konzervaci, odnosnorestauraciji tabija. Teško  stanje  gradskih  bedema , kapija  i  tabija  zahtijevalo  je  nastavak konzervatorsko-restauratorskih  radova na najugroženijim dijelovima  i to 1967 / 1969 .g.
kao  i  kasnijih  godina ,  pa  su  tako uglavnom sanirana sva veća oštećenja i otklonjena opasnost ugrožavanja naselja ispod bedema.
U  ratu  1992 / 1995.  godine  kula  je  znatno oštećena.Poslije rata hitne zaštitne radove izvela  je  Fondacija  za  zapošljavanje  i  obuku „ Lora “ iz Sarajeva , te se tako sačuvala kula od daljeg  uništavanja . U periodu  od  1996.g.  do 2002.g. izvršena je potpuna adaptacija kule  sredstvima  Općine  i  prilozima  građana  Gradačca . Krov   je  urađen  1998 .g.  od  strane „Magisrala“. U prizemlju kule se nalazi kuhinja sa restoranom. Na prvom spratu jedan apartman , sala za sastanke i bosanska soba . Drugi sprat je opremljen sa četiri hotelske sobe i TV salom. Na prvom i drukom katu se nalazie dva drvena doksatna istaka , dva   „ćoška“,stepenasto postavljena jedan iznad drugog. „ ćoškovi“ su trebali biti od drveta oni su izvedeni od betona , sa drvenom oblogom. Ćatma kule je kafana i vidikovac. Danas kula isključivo služi kao turističko – ugostiteljski objekat i u vlasništvu je firme „Zebed“ ,

8.2. Porodična kuća Gradaščevića

Jedan od najstarijih objekata na prostoru Gradačca svakako je i porodična kuća Gradaščevića. Prema podacima iz dostupnih knjiga kao i svjedočenju jednog od potomaka Gradaščevića (Muhameda Bege Gradaščevića), kuća je izgrađena 1786. godine. Brojne predaje kažu da ju je izgradio Osman – kapetan Gradaščević. Kuća je bila  vlasništvo Gradaščevića do 1886. godine. Nakon 1886. godine Gradaščevići se sele u Istambul. Pet do šest godina nakon toga Gradaščevići se vraćaju nakon saznanja da imaju pravo na vjeru, jezik i privatna imanja.
Kuća  je tokom vremena bila izložena velikim oštećenjima ali se uvijek nanovo adaptirala
Tako da danas ima svoj autohtoni izgled. Spoljašnost  kuće je u tlocrtu 15 m. X 13 m. Ima prizemlje i kat. Kuća je do 1944. godine bila  opasana visokim zidom unutarkojeg se nalazila ženska avlija ,dok muška avlija nije imala zid.
Prizemlje kuće je izgrađeno od kamena sa dubokim prozorima. Gornji boj građen je od pečene cigle koja je zidana među japiju. Gornji boj se sastojao od pet soba sa velikim predsobljem. Kuća je i danas u porodičnom vlasništvu Gradaščevića, tačnije praunuka Hadžibećir – bega, brata  Husein – kapetana Gradaščevića 1948./49. godine kuća je stavljena pod zaštitu države kao „spomeni kulture“ i registrirana kao porodična kuća Gradaščevića.

8.3. Sahat kula

Sahat kula u Gradačcu predstavlja jednu od poslednjih građevina te vrste u Bosni i Hercegovini. Na osnovu tahira  (kamene ploče ugravirane  u  samu kulu) saznajemO da je sahat kula sagrađena 1824. godine. Sahat kula ima  kvadratnu osnovu dimenzija  5,5 m. X 5,5 m. Visina iznosi 21,5  metara. Kula je izgrađena od kamena osim  njenog  vrha  koji je izgrađen od opeke u visini od 0,5 metara. Na kuli postoji sat koji  je  pokazivao  vrijeme  neposredno  poslije  gradnje .  Poslije  toga  sat  se  kvario i ponovo popravljao. Poslije zadnjeg kvara iz šesdesetih  godina sat se više nije popravljao. Uslijed slijeganja terena dolazi do naginjanja kule u jednu stranu.
Razlika između temelja i vrha kule iznosi 0,5 metara.