Kao društveni  i  obrazovn i centri  u  kasabi ,  pored  džamija  ,  fungirale  su takođe i medrese. Gradačac je imao dvije ovakve  ustanove:
Osman – kapetanova  medresa  u  mahali  Svirac ,  je osnovana početkom XIX vijeka,  i     nešto mlađa Murat – kapetanova medresa čija se zgrada i danas koristi.

5.1. Osman – kapetanova ili Sviračka medresa

Prvu medresu  u Gradčcu  osnovao je Osman – kapetan , koji je bio kapetan Gradačačke   kapetanije   odprije 1795 ,  pa  do  prije   decembra  1812 . godine. U tom vremenu  je  nastala  i  njegova   medresa  u  Gradačcu ,  kao  i  medresa  u  Gračanici. Obnovio  je  u  Modriči   Bijelu  džamiju , a  u  Gračanici  je izgradio  još  tri  česme  kod svoje  medrese. Njegova  medresa  u  Gračanici  je  radila  neprekidno  do  1947.godine, kada je prestala sa radom.
Osman – kapetanova ili Sviračka medresa za svo vrijeme svoga postojanja , a to je blizu jedno  ipo  stoljeće  ,  nalazila  se  u  jednokratnoj  zgradi  pokraj  Svirac  džamije.  Za  to vrijeme  dva puta je mijenjala svoj naziv. Od 1918 . godine zvala se ujedinjena medresa, a  od  1938. godine  niža medresa u Gradačcu. Narod je međutim znao i zvao po prvom njenom nazivu Sviračka medresa ili medresa u Svircu.   Prvi  muderis medrese Svirac je bio hadži – hafiz Ahmed ef. Mulaibrahimović . Preko 50 . godina je bio muderis Osman – kapetanove medrese. Njega je naslijedio njegov sin hafiz Ahmed Hilmi. Otac mu je umro 1883 . godine , kada je preuzeo medresu u svoje ruke i sav se posvećuje radu u njoj.

5.2. Murat – kapetanova ili Muradija medresa

Drugu medresu u Gradačcu podigao je Osman – kapetanov sin Murat – kapetan, koji  je  naslijedio  svog  oca   na  kapetanskom  položaju  koncem  1812. godine.  Bio je gradačačkim  kapetanom  do  1820 . godine,  kada  ga  je  vezir   Dželaludin – paša  dao pogubiti  zajedno  sa  još nekoliko  bosanskih odličnika. Nikad se nije saznalo , šta je bio uzrok  njegovoj  smrti .  Njegova  medresa  u  Gradačcu  je nastala između 1812. i 1821, koliko je on bio zapovjednik gradačačke kapetanije.
U  isto doba podignuta je i njegova medresa u Gračanici .Godine 1818 .popravio je  česmu  svoga  oca  pred  medresom  u  Gračanici.  Muradija medresa , kako se zvala Murat – kapetanova medresa u Gradačcu radila je do pred I svjetski rat. Iz svjedočanstva ,  koje  je izdao 1917. godine muderis hafiz Mehmed ef. Kovačević Abidu Arnautaliću ,  vidi se  , da je muradija radila još 1913 . godine, jer je Arnautalić pohađao ovu medresu u vremenu od 1901. pa do 1913. godine .  Kovačević je ujedno i poslednji muderis Murat – kapetanove  medrese  u  Gradačcu.  Poslije  je  u Muradiji bio smješten mekteb, pa vakufsko – mearifsko povjerenstvo i Imamat džemata Gradačac.
U  prizemlju  zgrade  Muradije  medrese  bile  su  prostorije  muslimanskog  kulturno – prosvjetnog  i  potpornog  društva  » Hamijet «,  koje  je  osnovano  1922  . godine.

Za uspješan  rad medrese usko je vezano i pitanje udžbenika i knjige uopće. Gdje  je  bilo  škola,  moralo  je biti i knjiga. Ali ne samo to. I pojedinci su i čitali i nastojali imati vlastite knjige.  Otuda se i u medresama i izvan njih , naročito u ranije doba, razvila još jedna  djelatnost ;  prepisivanje  knjiga ,  bilo  za  vlastitu upotrebu , bilo opet nekome drugom. Uz prepisivački rad usko je vezan i knjigovezački zanat .Gdje nije bilo posebnih majstora  knjigovezaca ,  taj  su  posao  obavljali  ili  priučeni  pojedinci  ili  u medresama učenici  pod  nadzorom muderisa. I za jedno i za drugo ima traga u gradačcu.
U  gazi  Husref – begovoj  biblioteci  u Sarajevu nalazi se jedan kodeks , koji sadrži  sedam  rasprava  iz  područja  raznih  islamskih  disciplina :   Tefsiru  ihlasi šerif , Sa'tname,  Mu'džizadu ,  Musa a.  s,   Šerhu  dževahiril  Kur'an,   Mesailun  minel – fikh , Vasijjetu resulillahi s.a.v.s. Li Alijjin r.a. i  Ilmihal. Cijeli kodeks prepisao je hadži Sulejman sin Muhameda  23. ševala 1186. godine po Hidžri ( 1772 ).Prepisivač je na jednom mjestu zabilježio , da je sve prepisao u tvrđavi Gradačac.

Orjentalni  institut  u  Sarajevu  posjeduje jednu medžmuu, koja potječe negdje s početka   XIX  stoljeća  koju  je pisao po svoj prilici Ibrahim Hadžidervišević iz Gradačca.
Medžmua  sadrži  između  ostalog  i  pjesme  na  Bosanskom  jeziku , zatim  turskom  i arapskom.
Pjesme  iz  ove  medžmue ,  koju je  na Bosanskom jeziku obradio i objvio prof. Alija  Nametak  u prilozima  orjentalnog   instituta  u  Sarajevu  (  Nov  prilog  bosanskoj alhamijado literaturi .
Murat – kapetan  je  posjedovao  lijepu  naobrazbu,  volio je društvo učenih ljudi. Imao je dosta  veliku  biblioteku, koja se satojala od rukopisa i štampanih djela. I uvakufio je lijep broj  knjiga, sigurno  za  svoju medresu, jer i njegova i Osman – kapetanova medresa su imale svoje  vlastite  bibliotekare.  Gradačac   je  uz  Sarajevo  jedino  mjesto  u  Bosni  i Hercegovini  koje  je  u  tursko  doba  imalo  posebnu  zgradu  i  jednu  biblioteku. Izgradio ju je 1839 / 40 godine. Sarajevski muteselim Fadil – paša Šerifović.

Biblioteka  je  radila do 1893. godine , kada je zatvorena ,jer se o njoj nije imao ko  više  brinuti.  Koliko je u njoj bilo knjiga i što
je poslije  zatvaranja  bilo  s  njima, teško je danas reći , jer pisanih tragova o tome nema ili nije poznato gdje se oni nalaze. Biblioteka je  imala  i  svog  službenika , bibliotekara , za nju je bio vezan i neki vakuf, po svoj  prilici  on  je  bio  u samom Gradačcu a Fadil – paša je imao i u Modriči uvakufljene neke  objekte.  Po  predanju , koje se čuva u porodici Imamović , hafiz Mustafe ef. bio je jedno vrijeme i bibliotekar Fadil – pašine biblioteke.
Muhamed  Fadil – paša  Šerifović  rodio  se  u  Sarajevu  1809 . godine. Po zvanju je bio kadija i u svoje vrijeme veoma učevan čovjek.

Bio je bogat čovjek .  U nekoliko navrata bio je sarajevski kadija . Od 1833. godine pa do kraja 1834 . godine bio je  Sarajevski  muteselim , kada je ova institucija ukinuta.
Poslije  sloma  Husein – kapetanovog  ustanka   1832 .  godine  u  Gradačcu  je  ukinuta kapetanija ,  pa  je Fadil – paša Šerifović jedno vrijeme upravljao gradačačkim krajem. U Sarajevu  je sagradio  jednu medresu , koja je bila poznata , pod imenom Careva , jer se  nalazila u neposrednoj  blizini  Careve  džamije.
Dao  je  i popraviti  nekoliko džamija u Sarajevu. Tako je poravio džamiju Pešiman Hadži Husejnovu , a  Čoban Hasanovu  je dao porušiti i iz temelja izgraditi. O izgradnji  svojih  objekata  ili  popravku  drugih  redovno  je  ispjevao  kronogram time zabilježio gradnju ili popravak.
Bio  je  sam  pjesnik  i  ostavio je iza sebe cijeli Divan vakuf , koji je spadao među prve u Sarajevu.
Pored  Murat – kapetana  bilo  je  u  Gradačcu još ljudi, koji su posjedovali bogate i lijepe privatne biblioteke.
Zna se npr. da su muderisi Muftić imali veliku porodičnu biblioteku.
Dugogodišnji  imam  Husejnije  džamije  Hafiz  Mustafa  ef.  Imamović   ( 1853  – 1918 .) posjedovao je lijepu biblioteku. Imamović je učio u Gradačcu i Instambulu.

Pored  imamske dužnosti bivao i mutevelija nekoliko gradačačkih vakufa. Hafiz Mehmed ef. Kovačević , koji je bio rodom iz Glamoča , Hafiz Sejfulah ef. Tufekčić i dr. posjedovali su  takođe  privatne  biblioteke.
Vakufsko – mearifsko  povjerenstvo  u  Gradačcu  otkupilo  je  biblioteku  Hafiz Sabit ef. Aganovića ,  džematskog  imama  u  Tuzli  s  namjerom ,  da ponovo osnuju biblioteku u Gradačcu.Knjige se i danas nalaze u odboru Islamske zajednice. Ideja o osnivanju svoje biblioteke nije ni  do danas  zabačena.
Kad   budu   materijalne  prilike  dozvoljavale  i  nađe  se  pogodno  mjesto  za   smještaj biblioteke , ova ideja će se sprovesti u djelo .

 

 

 6.1. SRPSKA PRAVOSLAVNA  CRKVA  U  GRADAČCU

Školovanje Srba , može se po pismenim tragovima pratiti tek od XIX stoljeća iako je nekakav vid  škola  u vrlo  malom obimu postojao i ranije. Krajem Osmanske vladavine u BiH postoji  56  pravoslavnih  škola  sa  75 učitelja  i  3253  učenika. Najstarije  osnovne  pravoslavne  škole  u  ovoj  užoj  regiji  su  one  koje  su osnovane u Obudovcu  i  Brčkom.  Crkva  je  izdržavala  te  škole ,  privremeno  je  pristizala pomoć i sa strane , iz Vojvodine i Srbije.Međutim , već od 1867 . godine udžbenici su štampani po Vukovom pravopisu. Među učiteljima iz tog perioda je i Vaso Pelagić iz Gornjeg Žabara.

S obzirom da  je u prošlosti u Gradačcu živio neznatan broj pravoslavnog stanovništva u gradu nije  bilo  crkve ,  već se  bogosluženje obavljalo u jednoj privatnoj kući u Varošici,
nedaleko od današnje pravoslavne crkve . Ta  kuća  od  1839 .  godine  služi  kao  ćelija  i  popovska  kuća , a onda 1850 . godine , isključivo za crkvu. Godine  1887 . otvorena  je  sadašnja  pravoslavna  crkva  u  Gradačcu.
Osim ove crkve na području  općine  ima  još  šest  pravoslavnih  crkava i to u : Tolisi , Skugriću , Krečanama , Srnicama  Donjim,  Zelinji Gornjoj i Pelagićevu.

Do 1992 . godine ,  ove  bogomolje  opsluživalo je tri sveštenika , koji su bili nastanjeni u Gradačcu , Pelagićevu i  Skugriću.

     1839 . godine  podignuta  je  drvena  ćeljia ,  koja je služila kao prva srpska škola do 1850. godine.                        1850 . godine . ćelija služi kao crkva sve do 1882 . godine .
      1882 . godine gradi se crkva koja se  osveštana . 1887 . godine crkva je       
      1887 . godine crkva je otvorena. Crkva je više puta obnavljana.  


6.2. HRVATSKA KATOLIČKA CRKVA SVETOG MARKA U GRADAČCU

Proces  opismenjavanja  kod  Hrvata  u  BiH vezan je za franjevce , o čemu se sačuvalo  dosta  dokumenata .  Tako  je  zabilježeno  u  jednom  pismu  iz 1685 . godine „ kako u Bosni ima više žena i čobana koji  znaju  čitati  i pisati , nego što  se jedva može naći u zadarskoj nadbiskupiji “.

U Osmanskom periodu  osnovan je određeni broj katoličkih škola, a  jedna  od najstarijih škola  je  škola  u Tolisi kod Gradačca. Pri  kraju  Osmanskog  perioda Austro – Ugarska Monarhija  zatiče  u  BiH  54  katoličke  škole  sa   56  učitelja i 2295 učenika. Najveći doprinos   za  otvaranje  katoličkih  škola  u  tom  periodu   dali  su  franjevci  I. F. Jukić i G. Martić , koji su pored toga što su osnovali škole u njima  su i predavali.

Osnovne  škole   su   osnivale   i   časne  sestre  od  1872 .  godine .  Te  škole  rade  po programima tadašnjih škola iz Hrvatske.Sa Austro – Ugarskom okupacijpm BiH nastaje i organizacija  državnih  škola  na  području   BiH , za koje se popisuju programi i nastavni planovi , uvodi se vaspitanje koje  je u skladu sa politikom  okupacije. Prestaju sa radom katoličke  osnovne  škole , osim  škola  časnih  sestara ,  a  muslimanske i pravoslavne i dalje nastavljaju sa radom.  U Gradačcu i okolini i danas postoje četiri katoličke crkve i to
u Gradačcu , Turiću , Gornjoj i Donjoj Tramošnici .
Najstarija  crkva je ona u Gradačcu , izgrađena 1888 . godine i posvećena je sv. Marku , kao glavnom patronu i zaštitniku župe Gradačac.
Drugi  patron  ove  crkve  je  sv.  Anto  Padovanski .  U  narodnoj tradiciji on se slavi kao zagovornik  za  ozdravljenje  i  zaštitnik.
Crkva u Turiću  je  posvećena   sv . Iliji .  I  jednu  i  drugu  crkvu  opslužuju  dijacezanski velečasnici.
Crkve u Donjoj i Gornjoj Tramošnici opslužuju svećenici iz franjevačkog reda. Do 1992.g
U Tramošnici bio je i samostan sa župnim uredom , koga je opsluživalo 4 – 6 redovnika i 7 – 8 sestara.


6.2.1. Dolazak franjevaca u Bosnu i Hercegovinu

Od srednjeg vijeka do danas – preko sedam stotina godina – neprekidno postoji i djeluje  bosanskohercegovačka  zajednica  franjevačkog  reda  koja  je  svojim  plodnim vjersko – crkvenim  civilizacijskim  i  kulturnim  djelovanjem  prožela  i  obuhvatila  cijeli slavenski jug.       U  Bosnu  i  Hercegovinu  dolaze  1291 .  godinena na poziv  srpskog  ekskralja  Stefana  Dragutina ,  upravitelja ugarskih vojvodstava Mačve i sjeveroistočne Bosne , koji se žali papi Nikoli IV na vjersku zapuštenost i krivovjerje. Zalaganjem bana Stjepana II Kotromanića , a u vrijeme boravka generala Reda Gerarda Odonisa  u  Bosni  1340 .  g .  osnovana  je  Bosanska  vikarija  koja s mnogo izgrađenih crkava i samostana, djeluje  na  golemom  prostoru. Crkva bosanska sa svojim obredom i  snažnom  političkom ulogom , franjevci kao uspješni utemeljitelji zapadnog kršćanstva, a  već  od  tridesetih  godina  XV  stoljeća  u  nekim  središtima istočne Bosne djelatan je islam , s karakterističnim oblicima Osmansko – orjentalne civilizacije.

U Osmanskoj oluji 1463 . potonula  je  srednjovjekovna  bosanska  civilizacija . Od tada , tijekom  sljedeća  četiri  stoljeća  ,  Bosna  i Hercegovina je uključena  u  posve  drugačiji duhovno-civilizacijski krug , orjentalno-islamski.
1463 .  godine ,  dok  se  institucije  i gradovi bosanske države ruše u prah , a kršćanska Europa  stoji  nepokretna ,  pred sultana ,  svjetskog osvajača , izlazi samo fratar- Anđeo Zvizdović ,  kustod  bosanski. Ne  da  se  odupire ,  to nije  njegov posao , već da potraži rješenje za  život  –  svoj ,  svojeg  naroda  , svoje  zajednice.  U tom nastupu fra Anđela Zvizdovića  trijumfalni  sultan  nalazi  zdrav  račun  za  sebe jer mu je najmanje potrebna pusta  zemlja . Rezultat ima epohalnu vrijednost : carska povelja Ahdnama Mehmeda II , koji  će , unatoč  mnogim  kršenjima  njezinih  svečanih  obećanja , stoljećima biti pravna osnova  egzistencije  i  održanja  franjevaca  i  katoličko - franjevačkog  puka u Bosni i Hercegovini.

…Ja sultan Mehmed-han, (dajem) na znanje  cijelom
Svijetu (puku i odličnicima), da su posjednici ovoga
carskog  fermana , bosanski  duhovnici , našli moju
veliku milost, pa zapovijedam : Neka  niko ne smeta
i  ne  uznemiruje  spomenute ni njihove crkve. Neka
(mirno) stanuju u mom carstvu.A oni koji su izbjegli
nek budu slobodni i sigurni. Neka se povrate i neka
se  bez  straha  u zemljama moga carstva nastane u
svojim manastirima. Ni moje visoko Veličanstvo, ni
moji veziri,ni moji službenici, niti itko od stanovnika
moga  carstva  neka  ih ne  vrijeđa  i ne uznemiruje .
Neka niko ne napada , niti vrijeđa i ugrožava.Ni njih,
ni njihov život , ni njihov imetak , ni  njihove  crkve.
Pa  i  to , ako  bi  iz  tuđine  doveli  kojega čovjeka u moju državu , da im je dopušteno…

Povelja Ahdnama sultana Mehmeda II. el Fatiha izdana Franjevcima u Milodražu1463. godine. Samostan Fojnica

6.2.2. Seoba franjevaca

Pokraj XVII stoljeća , tijekom bečkog rata  ( 1683-1699 )i poslije njega ,  za  katolike  i  franjevce  Bosne  Srebrene  nastaju  najcrnji   dani  .  Osmanlije   tada    pod   Bečom  doživljavaju   svoj  najteži   poraz  od  kojeg  se  neće  nikada oporaviti . U  tim  krvavim  prilikama , narod  se  zajedno  sa fratrima, masovno  iseljava .  U  cijeloj  Bosni  ostaje  25  tisuća katolika – Hrvata i 29 franjevaca. Isčezao je nekada solidni trgovačko–obrtnički  slo j, propada  materijalno  –  privredna  osnova  života . Nestaju  u  plamenu i ruševinama drveni samostani.


6.2.3. Preporodno XIX stoljeće

XIX stoljeće je doba velikih društvenih i  duhovnih  preokreta u Evropi , čiji valovi zapljuskuju i  slavonski jug  ,  a  ni tursko feudalno ustrojstvo im ne može posve odoljeti .
Najistaknutiji  nosioci duha  tih  promjena  u  BiH  jesu  franjevci  Bosne  Srebrene – književnici ,  publicisti ,  znanstvenici ,  prosvjetitelji  –  narodni  učitelji  ,  politički  borci…
Nakon reformi u osmanskom carstvu i proglašenja građanske jednakosti 1856 . godine , počinje se obnavljati stari i graditi novi samostani i crkve , mahom na mjestima ili u krajevima gdje su i nekada bili.


6.2.4. Austro – ugarska potiskuje Franjevce

Prelazak BiH iz Osmanske u Austro – Ugarske  ruke 1878.g. franjevcima Bosne Srebrene donio je nove promjene i nove nevolje.

Godine  1885 .  fra  Anto  Knežević piše :  „ … ne  živimo  u  raju  , izuzev lične slobode , nema  nikakve razlike  između  ovog  robovanja  i robovanja pod turskom upravom . Naš narod  doveden je do najnižeg stupnja siromaštva radi stalnih progona , teških poraza…“
Napetost  se  produbljuju  kada novouspostavljena redovna crkvena hijerarhija 1881 , uz obilatu  potporu Austrougarske vlasti ,nastoji potisnuti franjevce iz života crkve i naroda , i oduzeti im ulogu koju su dotle imali tijekom stoljeća.

Franjevci se tako u razdoblju Austro – Ugarske uprave nad BiH i za vrijeme prve Jugoslavije ,  posvećuju usavršavanju i uzdizanju srednjeg i visokog školstva , izdavanju časopisa , znanstvenom radu .
U tom razdoblju nastaju dvije kapitalne znanstvene sinteze o franjevačkoj BiH : povijest fra Mije Batinića „ Djelovanje franjevaca u  BiH za prvih šest vjekova njihova boravka “ ,
1881 . i kulturno  povijesna sinteza fra  Julijana Jelenića „ Kultura i bosanski franjevci “,
1912 – 1915 . godina .


6.2.5. Književnost bosanskih franjevaca

Ovaj  ogranak  starije  hrvatske  književnosti  počinje  s  prvim  tiskanim  dijelom Matije Divkovića na početku XVII stoljeća , a traje zapravo , neprekidno do danas , iako bi se moglo reći da mu je Grgo Martić posljednji  „ klasični “ protogonist .
Raznovrstan  je  spisateljski  rad :  od  nabožno  –  didaktičke  i  pripovijedačke  proze  , književno – teoloških  i  filozofskih  spisa  i religiozne  poezije  iz  starijega razdoblja , do historiografske  i ljetopisne proze , romantičarske budničke poezije , političke publicistike i ostalih žarnova novijeg doba .
Značajna crta franjevačke književno – jezične prakse oduvijek je bila njihov poliglotizam i polialfa – betizam.  U taj  obzir  ulazili  su  , naravno  europski  jezici ( latinski , talijanski , mađarski , njemački i dr . )