POSLJEDNJI KAPETAN GRADAČCA

Osnivač džamije Husejnije, poslednji Gradačački kapetan Husein Gradaščević, nezaboravna  je  ličnost   bosansko-hercegovačke prošlosti, jer  je upravo on stajao na čelu pokreta za autonomiju Bosne u okviru Osmanske carevine, u uslovima tadašnjeg društvenog uređenja.

2.1. Porijeklo Huseina – kapetana  Gradaščevića

Husein – beg  rođen  je  u  obitelji  koja  je  na  prijelazu  iz   XVIII u  XIX  stoljeće  spadala  u  red  najsnažnijih  bosanskih   begovskih  porodica.
Gradaščevići su u Bosnu došli iz Budima. Bila je to obitelj » od  koje  su u  Budimu bile sve paše i zapovjednici vojske « .
Prema  obiteljskoj  predaji  Gradaščevići su srednjovjekovni bosanski feudalci, koji su bili kapetani  Gradačačke  kapetanije.  Prvi  kapetan je  Muhamed, čije  ime  se  nalazi  na Mostarskom  mehzaru  1730.godine. Njegov nasljednik je Mehmed kapetan koji se kao kapetan spominje između  1749 i 1781 godine. Međutim, Kreševljaković tvrdi da je Muhamed kapetan ustvari Mehmed – kapetan po natpisu na mehzaru u Gradačcu.
Nakon  Mehmed  -  kapetana   ovu  kapetansku  dužnost  je  obavljao  Osman – kapetan «Jedan  od  najmoćnijih  kapetana».
Osman  je  sagradio  medresu  u  Gradačcu  ,  obnovio  Modričansku  Bijelu  džamiju  i sagradio džamiju  u  Modriči.
Umro je  1812 . godine.Nakon njega kapetansku dužnost je naslijedio Murat – kapetan.
Za  njegovo  vrijeme  završena  je   gradnja  Gradačačke  tvrđave. Otrovan  je od  strane Dželaludin – paše 1820. godine u Travniku.

2.2.  Mladost Husein – kapetana  Gradaščevića

Husein – kapetan  Gradaščević  je rođen  1802 . godine u Gradačcu. Roditelji su mu bili  Osman  –  kapetan  i   majka  Melek – hanuma.
Rodio se u obiteljskoj  kući  Gradaščevića  koja se nalazi  nedaleko  od tvrđave. Tvrđava se  počela  sredinom  XVIII stoljeća  preuređivati  u  vrijeme  Mehmed – kapetana.
Tvrđava je  imala veliki uticaj na razvoj ličnosti Husein – kapetana Gradaščevića. Husein – kapetan se nalazio u krugu  priča  o  slavnim  bitkama  što  je znatno utjecalo na razvoj njegovog  vojničkog  duha.   Rano  je  ostao  bez roditelja. Otac mu je umro kad je imao  10 godina , a  njegova  majka  je  po predaji živjela do  1929 . godine kada je Husein već bio kapetan. 1831 . godine izabran je od  naroda  za  bosanskog vezira a  prva  naredba mu je  bila  da  se  izgrade  mektebi  tamo  gdje  ih nije  bilo  i da  se  džamije  obnove.

2.3. Porodični  život

Husein – kapetan se rano oženio sa Hanifom, sestrom Derventskog kapetana Muhamed – bega. Imao je  sina  i kćerku. Sin je umro  1854.godine ne ostavivši iza sebe potomstvo a o kćeri se ništa nezna. Husein–kapetan je vodio život skromnog vjernika iako je bio neizmjerno bogat.

2.4. Na  čelu  Gradačačke  kapetanije

Husein–kapetan je na kapetanskoj stolici naslijedio svoga brata, Murat–kapetana. Murat–kapetan je pogubljen sredinom  1820. godine
Husein  –  kapetan   se   najvećim  dijelom  posvetio  svojoj  kapetaniji .  Malo  se  zna  o Huseinovoj  kapetaniji  prije  pokreta  otpora  ali  sigurno  je  da  je Husein u svom pismu napisao  kako  je  1826 . godine  skrivao  tri  dana valiju Mustafu – pašu koji je bježao od pobunjenika . Smatra  se  da Husein – kapetan   1827 . godine  devet  mjeseci  nije bio u kapetaniji te da se vratio u oktobru 1827. godine .
11.  decembra   1827 .   godine  Husein  –  kapetan  je  krenuo  u  Sarajevo  veziru  radi raspravljanja  o  mobilizaciji  vojske   u  Bosanskom  ejaletu.

U  Gradačac  se  vratio u februaru  1828. godine  i odmah je počeo okupljati čete vojske.
Husein–kapetan je određen za komadanta  vojske koju treba mobilizirati na prostoru od Drine do Vrbasa.

Husein–kapetan  je  imao jako  dobar odnos sa valijom Abdurahim – pašom i historičari pokušavaju izbjeći i najmanju raspravu o ovom razdoblju Husein – kapetana jer smatraju da  to  prijateljstvo  nije  imalo  skladne  ciljeve  prema  njegovom  pokretu.
1828. i 1829. godine je došlo do opasnosti u Osmanskom carstvu zbog rata  sa Rusijom, a Husein–kapetan je dobio zadatak da povede 5000 vojnika i da sa njima krene u Šabac, Beograd i Soko. O njegovom životu prije pokreta 1831/1832. Postojala je teorija o porijeklu njegovog novca za koji smatraju da je falsifikovao austrijski novac koji je oprezno pretvarao u zlato.

2.5. Graditeljske aktivnosti  Husein – kapetana Gradaščevića

Od dolaska  na  čelo Gradačačke  kapetanije  1820 .godine  do  izbijanja  ustanka  1831. godine ,  Husein  –  kapetan  se  najznačajnijim  dijelom  bavio  izgradnjom  raznih građevina  u  svojoj  kapetaniji. Za  njega  je karakteristično da je gotovo svu graditeljsku aktivnost usmjerio na Gradačac, za razliku od svojih predhodnika,brata i oca,koji su iza sebe ostavili značajna graditeljska ostvarenja i drugim krajevima (Modriči,Gračanici ). Ne postoje  pouzdani  povijesni  izvori  koji  bi  mogli  potvrditi  predaju  o vlastitoj ciglani kod Orašja,ali je sigurno da je Husein – kapetan za svoju građevinsku djelatnost uvozio ciglu iz Slavonije.  Kada je sredinom  1830 . godine bilo zabranjeno  da  se  uveze  cigla,on je uputio oštro pismo zapovjedništvu brodske regimente.Ovo pismo „pokazuje karakter,odlučnost i ponos,a ističe ironiju i grožnju toga našeg velikog bosanskog viteza“.

U ovom  pismu  Husein  –  kapetan  traži  da  se  dopusti  da  može  kupovati  ciglu  u Slavoniji, da  se zbog  toga  ne  prave nikakvi problemi na skeli kod Šamca „Ama akolise Wama  buna  dobro  dopada  ako  Bog  da u tomochete swagda mene naci gotowijeg od sebe“. Ubrzo nakon ovoga je  zapovjedništvo  brodske  regimente  izdalo  zapovijest  da se  omogući  izvoz  cigle  iz  Slavonije  u  Gradačac .  Vjerovatno  je ovu ciglu Husein – kapetan  upotrebljavao i  ranije  za  izgradnju objekata odmah nakon što je došao na čelo Gradačačke  kapetanije .Dosad  nije poznato  šta  je  Husein – kapetan gradio sredinom 1830. godine  kada  je  došlo  do  ovoga  poznatog  spora i prepiske sa zapovjedništvom brodske regimente.
Među  graditeljskim  ostvarenjima  Husein–kapetana Gradaščevića najznačajniji su svakako, njegova džamija nazvana Husejnija, zatim  sahat – kula, veliki dvorac u selu Čardak  nedaleko  od  Gradačca , postoji pretpostavka  da  je  pravio i kulu  na  tvrđavi,a značajno  je  da  je  dopustio , čak  bez sultanova berata, izgradnju velike katoličke crkve i župnoga stana u selu Tolisa kod Gradačca. Najzanimljivija je ,svakako, kula na gradačačkoj  tvrđavi , za  koju  još uvijek postoji nejasnoća da li ju je pravio baš Husein – kapetan  Gradaščević.  „Ko  je  gradio  kulu  u kojoj je sjedio kapetan i u kojoj je bio ured kapetanije  ne  zna  se.“   ali  se općenito  ta  kula  naziva  Kula  Husein  –  kapetana Gradaščevića.  Sastoji  se  od  dva  gabarita  ( kule, koja  je viša i konaka,koji je niži ),pri čemu kula i konak kao da „urastaju“jedno u drugo.“Spajajući se zidom u prizemlju,prvom i drugom spratu,da bi kula  nadvisila  konak još jednim spratom i čardakom sa isturenom čatmom kao osmatračnicom i vidikovcem“, iz  čega  se može pretpostaviti“da je kula već postojala,kao dio odbrambenog sistema iz ranijeg vremena“. , a  da  je konak dograđen kasnije. Još  neka  arhitektonska  rješenja  idu u prilog ovoj pretpostavci (debljina zidova kule unutar konaka ista je kao i debljina vanjskih zidova i slično). Vjerovatno je Husein – kapetan  popravljao  ovu  kulu .  Moguće  je ,  pak,  da  je  konak  postojao  kao  sjedište kapetanije, a  da  je Husein – kapetan  dogradio  uz  konak i  kulu. Ne  postoji , međutim, nikakvih pisanih povijesnih izvora koji bi mogli riješiti ovu enigmu.
Osnovica kule je 7,70 x 7,40 m , a visina  18,10 m, dok čitav objekat, uključujući i konak,
ima dimenzije15,50 x 12,50 metara.  Kula je služila  isključivo za vojne i administrativne poslove, i u njoj je bilo sjedište kapetanije. Niti se Husein – kapetan rodio u ovoj kuli, niti je njegova obitelj ovdje živjela, nego je Husein – kapetan upravljao kapetanijom sa ovog mjesta. Obiteljski život se odvijao u obiteljskoj kući koja se nalazila u blizini kule.


Osim ove kule u Gradačcu, Husein – kapetan je u selu Čardak jedan dio  svoga posjeda bio pretvorio u vještački otok ogradivši ga dubokim kanalima,koji su mjestimice  bili široki i do 100 metara, u koje se upuštala voda, a na vrhu jednoga brežuljka  napravio  je veliki dvorac koji  se  zvao  Čardak.  Po  ovome  dvorcu  čitavo  selo  se  jednostavno nazivalo Čardak. Narodna pjesma u kojoj se spominje gradnja Husein – kapetanove  kule  odnosi se, prema nekim mišljenjima, na ovaj dvorac, a ne kulu u gradačačkoj tvrđavi. Međutim, ukoliko bi se prihvatilo kao istinita pretpostavka da je konak u tvrđavi stariji od kule, te da je kulu doista gradio Husein –kapetan, onda bi se ova pjesma mogla odnositi baš na ovu kulu u tvrđavi.
      Kulu gradi Huso – kapitane,
   Kulu  gradi  prkosi  veziru,
     Alem diže, biserom ga niže.

Prema  nekim  informacijama  ovaj  dvorac  je bio  ogromna  građevina, ovalnoga oblika, „Prozor do prozora“ , dug  17  i  širok   8  metara. Do  dvorca  se  prilazilo stazom napravljenom  od  cigle ,  a u  blizini  dvorca  su se nalazila dva bunara, poseban ribnjak, veliki  pčelinjak  i  lovište.  Unutar  dvorca  peći  su  bile  od  porculana u zelenoj, crvenoj i bijeloj  boji,  a  u  blizini  dvorca  Husein – kapetan  je izgradio i džamiju.  Sve je to dao zapaliti  1832. godine prilikom prelaska u Slavoniju.
Najznačajniji  objekat  koji  je  Husein – kapetan  izgradio  svakako  je potkupolna džamija  koja  i  danas  spada  među najljepše izgrađene džamije u Bosni, sa jednom od najvitkijih kamenih munara.

Džamija je  izgrađena  1826. godine,  a  „Narodna  predaja  kaže,  da je  malo  niže Husejnije  bila  od  ranije  jedna džamija i kad je ona nekim slučajem izgorjela,  Husein – kapetan je izgradio svoju džamiju“.
Najnovija istraživanja su odbacila dugo prisutnu pretpostavku kako je Husein – kapetan džamiju  Husejniju  izgradio  nakon  što  je „ prilikom  definitivne  izgradnje grada i kule u njemu  tvrđavska  džamija  porušena,  pa  je  Husein – kapetan u naknadu za tu džamiju podigao svoju, koja je najljepša  i  kupolom  presvođena džamija u Gradačcu“, budući da je  dokazano  kako  je  tvrđavska  džamija  postojala sve  do  uspostave  Austrougarske vladavine  1878 . godine  pa  Husein – kapetan  nije  mogao 1826. godine svoju džamiju praviti kao „naknadu“ za tvrđavsku džamiju. 


Husejniju  je  Husein – kapetan  Gradaščević  napravio  iz  vlastititoga  osjećaja  potrebe za gradnjom jednog takvog vjerskog objekta.
Unutarnje  dimenzije  ove  džamije su  11,20 x 11,30  metara,  zidovi su debljine 1,30 m, kube je visoko  16 m, a munara  25 metara. Džamija  je  pokrivena kupolom, koja leži na osmostranom tamburu, a tri kupolice pokrivaju trijem.
Mihrab džamije izveden je u veoma lijepoj  plastičnoj  dekoraciji, koja  predstavlja vaze sa cvijećem i  isprepletene  krugove,a  prozori, kojih ima 8 raspoređenih u tri etaže.
Minber i manhfil su od drveta. Nad ulazom u džamiju, na  kamenoj ploči veličine  72 x 64 cm, stoji isklesan natpis:
                Kako su lijepi mihrab i minber džamije osvjedočenih vjernika,
                Čija izvanredna kupola se može porediti sa „Bejti-mamurom“,
               Vrijedne hvale su bogomolje gdje god se nalazile,
               A posebno kupolama presvođena mjesta,gdje se pada ničice.
               Svakodnevno se na bogomolje prosipa obilna milost,
               Jer su to mjesta i bogomolje pobožnih.
               Priznati se mora da je za podizanje ovakve bogomolje,
               Potrebna uputa  Božija i Njegova pomoć.
               Nastojanja savremenika ostala su bezuspješna,
               Jer slično nije vidio ni onaj ko je mnogo putovao.
               Sretni emir kapetan tvrđave Gradačca.
               Od boga je upućen i pomognut za ovakvu gradnju.
               Pridružujući se čestitanju njezina dovršetka, evo kronograma,
               Krkleri rekoše: „Ovo je lijepa džamija i dom vjernika“.
               Godina 1826.
 

U dvorištu  Husejnije džamije Fadil–paša Šerifović je, ubrzo nakon Husein kapetanove smrti,izgradio posebnu zgradu veličine 6 x 6 m,  presvođenu kupolom,  koja je sve do 1893. godine  služila  kao  biblioteka.  Kasnije  je  preuređena ,  naročito  krovni pokrivač.


Džamija  Husejnija se  nalazi  izvan tvrđave ( 40 – 50  metara od gradskih zidina ), a  od  građevina unutar tvrđave koje je izgradio Husein – kapetan, značajna je sahat – kula, koja je  izgrađena  prije  nego  je  podignuta  džamija. Iz natpisa na kamenoj ploči na ovoj sahat -  kuli saznaje se da je sagrađena 1824. godine, dakle dvije godine prije džamije.
Kula je dimenzija   5,50 x 5,50 m, a visine 21,50 metara. Za ovu kulu je zanimljivo da joj je vrh, u visini od 0,50 m, ozidan od opeke ,dok je sav ostali dio od kamena.
Ova  kula  je  najmlađi  objekat  ove  vrste  izgrađen  u Bosni , a tahir na temelju koga se vidi ime osnivača godina gradnje glasi:

Osim objekta koje je sam gradio, poput džamije, sahat – kule, dvorca, Husein – kapetan je ostavio  graditeljskoga traga i u tome što se u vremenu njegovoga upravljanja kapetanijom mnogo gradilo uz njegovu potporu ili samo dozvolu.
U tom  su  smislu  najznačajnije  zgrade podignute u katoličkom selu Tolisa (prva zgrada za  katoličku  pučku  školu,  koju  je moglo pohađati  120 djece,podignuta je  1823 ,zatim katolička  crkva   u kojoj je moglo molitve obavljati  1500 ljudi, te prostrani  župni stan  od 8 soba )  . U  ovo su doba izgrađene i katoličke crkve u selima  Dubrave i  Garevac, te pravoslavna crkva u  Obudovcu.
Za  ove  građevine  je  zanimljivo  da su sagrađene bez sultanova berata. Naime, prema tadašnjim  društvenim  normama,  takve  se  građevine  nisu mogle praviti bez sultanova bereta. No,  Husein – kapetan  nije  mario  za to  i izdao  dozvolu da se one grade, jer se radilo  o  njegovim  ljudima, ljudima koji su živjeli u njegovoj kapetaniji. Bio je to ne samo izraz  njegove  brige  za  sve  ljude  u  njegovoj  kapetaniji ,  nego , sasvim sigurno, znak političke   zrelosti  i  duboke  bosanske  osjećajnosti.  Zbog  toga  je  općepoznato  da  je njegova   kapetanija   bila  najbolje  uređena,  da su  njegove  čifčije  bile  najzadovoljnije svojim statusom i korektnim odnosom begova prema njima.
                                               I otkad je Posavina,
                                               izgubila kapetana,
                                               Posljednjega Huseina,
                                               Probitačna nejma dana .
Gotovo svi izvori bilježe kako Husein – begove čifčije žive u velikoj sigurnosti, zbog čega su  i  uzeli znatnog  udjela  u  njegovoj  vojsci  u  vrijeme pokreta   1831 – 1832 .godine.
Prilikom  napuštanja  Bosne  sa  Husein  –  begom  je  kod Županje u Slavoniju prešlo i 13 Srba, među kojima je i Ilija Davidović, Husein – kapetanov tumač, imao oružje.


2.6. Pokret  za  autonomiju

Sve ozbiljniji glasovi i predznaci da Carigrad ne odustaje od namjeravanih vojnih i drugih  reformi,  kao  sve  ostalo  što  se  dešavalo  u to  vrijeme  u  Bosni,  dovelo  je do okupljanja  bosanskih  feudalaca  u  Tuzli,  krajem  januara  i  početkom  februara  1831. godine u konaku Tuzle – kapetana.Sultanu su postavljeni sljedeći zahtjevi :
1. Da se odustane od ukidanja stare vojske i uvođenje nove vojske.
2. Da se ukine carsko namjesništvo u Bosni i da se Bosni prizna autonomija u sastavu Osmanske države.
3. Da se u Bosni uvede republičko uređenje i da ona sama bira svoga predsjednika.
4. Da se porta ne miješa u poslove bosanske vlade, a da kao priznanje suvereniteta i doprinosa za zajedničke potrebe Bosna plaća godišnje 4000 kesa. Za vođu pokreta izabran je kapetan Gradačca Husein – beg Gradaščević 1831.godine.Ovim izborom postao je Bosanski vladar.

2.7. Na  čelu  Bosanskog  ejaleta

Na sastanku u Prištini, koji je održan oko augusta 1831. godine Husein – kapetan je izabran za bosanskog valiju pa je dobio naziv paše.
Protiv  njega  su  bili  hercegovački  prvaci ,  Alija  Rizvanbegović  i  kapetan  Stoca kao i Sulejmanpašići, feudalci iz Skoplja.
Nakon Tuzlanskog sastanka, Husein – kapetan je naredio da svi predstavnici pozvani u Travnik povedu mnogobrojnu vojsku.
Bitka  se  odigrala  7. aprila  1831 . godine  u  mjestu   Pirot,  nadomak  Travnika. Poslije trodnevnog bombardovanja Travnik se predao. Namik – paša je pobjegao u Stolac. Poslije Travnika jedan dio pristalica pokreta upućuje se prema Bosanskom Skoplju, gdje su savladali pristalice Sulejmanpašića.
Na  redu  je  bio direktan sukob sa vojskom velikog vezira. Sukob se dogodio na Kosovu kod mjesta Štimja  oko 18. jula 1831 . godine i završio pobjedom Bosanaca.

2.8. Husein – kapetan  kao  vojskovođa

Na sastanku u kući Mujage zlatara, Husein–kapetan je izabran za bosanskog vezira.
U preuređenom   vezirskom   konaku   u  Travniku,   imenovan   je  novi  vezirski divan i počela  je  da funkcioniše  prva  autonomna  vlada  Bosne. Međutim razdor u pokretu se nastavlja.
9.  februara  1832. godine  veliki  vezir licemjerno  zove Huseina » Vezirom od Bosne «i pokušava da  potkopa  Huseinov  autoritet  u zemlji,  tako što  piše  bosanskom  biskupu u   Fojnici   da    raja   ostane   vjerna   caru   što   mu   je   donijelo   epitet  izdajnika
Husein – kapetanu je  borba  bila  jedino  rješenje. Prognao je Namik – pašu i natjerao Aliju Rizvanbegovića da se zatvori u tvrđavu.

Drugi  krug oružanih borbi Husein – kapetanove vojske sa sultanovom vojskom započeo je već u decembru  1831.godine  U međuvremenu  Porta je  postavila  novog Bosanskog vezira  sa  vojskom od  18 hiljada Arnauta i  12 hiljada Nizama koja je krenula na Bosnu.
Huseinove jedinice  gube  bitku  za  bitkom.  Međutim  kod  odsudne  bitke kod Sarajeva Huseinove trupe uspijevaju suzbiti veliku vojsku vezira Kora Mahmud – paše.
Prilikom  objave  pobjede  Huseina  Mahmudu se pridružuju trupe Alije Rizvanbegovića i Smailage Čengića.

Razvija  se  nova  ogorčenija  borba. Okružen  sa  svih  strana Husein se upućuje prema Bakijama  zatim prema Gradačcu. Za njim je poslana vojska arnauta. Bio je to definitivno njegov vojnički poraz. To ga je prinudilo da se skloni na austrijsko zemljište.

2.9. Progonstvo Husein–kapetana Gradaščevića

Doček na  austrijskoj granici bio je razočarenje za Huseina. Austrijske vojne vlasti primaju ga kao običnog izbjeglicu. Izbjeglice su razoružane i trajno premještene u Osijek
Poslije tri mjeseca u Osijeku izbjeglice su premještene u Zemun gdje su pomilovane.
Husein je  prešao u  Beograd, a  zatim  se  uputio u Carigrad. Pošto je odbio amnestiju u Carigradu ,Husein je prognan u Trapezunt.U međuvremenu je se razbolio i umro.

2.10. Smrt Husein–kapetana Gradaščevića

Husein – kapetan je poslednje dane života proveo u Istambulu.Husein – kapetan Gradaščević je umro  17. 08. 1834. godine u Istambulu. Pokopan je u mezaru na Ejjubu. Prema staroj Bajtariji ( veterinarskoj školi ). Njegov jedini potomak je sin Muhamed, umro je  1854. godine  u Gradačcu.

Cjelokupna Huseinova imovina je  konfiskovana  odmah po njegovom prelazu austrijske granice.
Imovina  je  prodana  na  javnoj  dražbi  u Sarajevu dok je nepokretnu imovina u Gradačcu uzela država.
Pokret  Huseina – kapetana  nije  uspio zbog nedovoljne pripremljenosti ni vojno ni politički.Osim toga nije postojala ni šira idejna potpora. Pokret   je  međutim  značajan  kao prvi organizovan pokušaj u Bosni sa ustavnim koncepcijama u kojem  su  prvi  put  bile  prevaziđene  razlike  u  vjerskoj  i  nacionalnoj pripadnosti Bosanskohercegovačkog  stanovništva,  a  oživljene  su  revolucionarne  tradicije  ovih  krajeva.