Jedan  od  rijetkih  arheoloških  nalaza, koji ukazuje na nastanjenost u tzv. Predhistorijskom dobu  čini  nalaz  u  selu  Ražljevi  (  Omeragići ) , na  mjestu  zvanom „ Cigla“ ,  na kojem  se  još  i danas mogu vidjeti ostaci zidina od gline , koji po svoj prilici
potječu iz neolita.
Slični primjeri ovakvih zidina pronađeni su i u Donjem Skugriću u blizini naselja Mišići na
poljani  zvanoj  „ Kumsali “,  a  u  Tramošnici  su pronađeni primjerci dračkog novca , što upućuje na zaključak da su u ovim krajevima trgovali grčki trgovci.

U selu Pelagićevu otkrivena je nekropola sa 20 urni koje potiču iz vremena srednjeg  bronzanog doba  (oko 1500 godina p.n.e. ).

Tragovi  življenja iz paleolita  ( oko 30000 godina starosti ) , nalaze se na više mjesta na  području  oko  Gradačca. Međutim , arheološka iskopavanja još nisu vršena , pa  bliže  podatke  o  tome  nije  moguće  iznijeti.
Ipak  treba  spomenuti  lokalitete koji se nalaze u Tolisi , Srnicama, Mionici i Turiću , gdje
površinski slučajni  nalazi ukazuju na  tragove  života  ovih  prastarih  ljudi.
Naselja  mlađeg  kamenog  doba – neolita ( oko 6.000 – 4.500 godina starosti) otkrivena  su u Orlovom Polju , Tramošnici , Skugriću , Avramovini , Turiću , Pelagićevu i Tolisi .

Podaci o Gradačcu  i okolini u srednjem vijeku veoma su oskudni. Gradačac sa okolinom  je  u  srednjem  vijeku  spadao  u  oblast  Usoru  (koja je obuhvatila današnji teritorij  sa  Bosanskog  Broda , Dervente ,  Doboja , Maglaja, Tešnja, Žepča i Brčkog).
Čitava  ova  oblast ,  naročito  njihovi  najsjeverniji  dijelovi  ,  otvoreni  prema  Slavoniji , početkom  XII  stoljeća  bila  je  u  sklopu  ugarsko – hrvatske  državne  zajednice.  Još  i
danas  na  to  podsjećaju na to mnogi toponimi kao npr. Usora sjedinjena sa bosanskom državom  za  vrijeme  bana  Borića ,  prije  1163 . godine  . Na  našem  užem  području u historijskim  vrelima  iz  polovice  XIII stoljeća spominje se Tolisa i to rijeka , mjesto i kraj (Terra Tolys , fons Tolys).
Postoje  indicije da je Gradačac pripadao  župi  Nenavište  koje  se prvi puta spominje  1323 . godine. Da je  župa  Nenavište  obuhvatala  baš  i  Gradačac , može poslužiti i ovaj dokaz.

Ovdašnji  mještanin  Sulejman Beširević  čuo  je  od  Abida  Arnautalića , a ovaj , opet , od  Mustafe  Imamovića  da  je  na mjestu današnje gradine u Gradačcu još prije osmanlija , postojao grad koji se nazivao Nenavište .  Iz  njega  se dade zaključiti da je u staro vrijeme  postojala  u  ovom kraju župa Nenavište sa gradom istoga naziva , a za to imamo  mnogo analognih  primjera.

Prvi  spomen samog  Gradačca  u  historijskim  vrelima  nalaze  se  u  jednoj darovnici ,  koju  je  izdao  bosanski  kralj  Stjepan  Tomašević  u  Bobovcu  18. 9. 1461 . godine .  U  toj  ispravi  doslovice  stoji :
„Kralj  Stjepan  Tomašević… stvori milost gospodsku mnogo poštenomu našemu  i  virnome  sluzi, našemu  stricu Radivoju… i dasmo mu i darovasmo… i grad  Gračac sa svim  selih  koja  mu  je  bio dao gospodin kralj Tomaš… “
Ova se darovnica, sačuvala u Fojničkoj Hronici, ali ne u orginalu.

Na području Gradačca ima i nekoliko toponima sa nazivom crkvena bašta i crkvište,t što ukazuje na srednjovjekovne lokalitete.
Ovaj  je  kraj prilikom pohoda Sultana Fatiha na Bosnu došao prvi put pod vlast Osmanlija 1463.god.Ugarsko-hrvatski  kralj Matijaš uspio je  Osmanlijama  preoteti  čitav sjeverni i  sjeverno – zapadni  dio  Bosne , pa je od preotetih krajeva obrazovao poznatu Jajačko – Srebreničku  banovinu  sa  središtem u  Jajcu i Srebreniku. Vjerovatno je tom prilikom i Gradačac  s  okolinom  pripao  Srebreničkoj banovini.

Godine  1512 .  srušena  je  Srebrenička  banovina  i  Gradačac  s  okolinom je sjedinjen  s  ostalom  Bosnom.
Od  ovog  vremena , na  osnovu  sačuvanih katastarskih deftera , u  stanju  smo pratiti i razvitak pojedinih naselja. Najstariji Osmanski katastarski defter za ove krajeve potiče iz 1533 . godine.
Podaci  iz toga deftera u prvom redu pokazuju da je gradina , koja se spominje pod nazivom Gračac , bila napuštena . U defteru se spominje i gračačka nahija. U defteru  iz 1548 . godine pominje se samo nahija Nenavište. Kao najvažnije naselje  u  toj  nahiji  spominje  se Modriča , a spominju se i mjesta Tolisa , Domanovac , Križanac , Slatina , Orahovina ,  Milutin – selište , Koprivna , Polje , Nenavište i Brestovo Polje.  Naravno  da  će trebati podrobnije proučavanje da bi se sva ta sela mogla pobliže identificirati. 

Istraživanja  poznatog  bosansko – hercegovačkog  historičara  Hamdije Kreševljakovića  pokazuje  da  je  oko 1702 . godine u Gradačcu osnovan agaluk , koji je kasnije , najdalje do 1730 . godine pretvoren u kapetaniju.
 Početkom  XVIII  stoljeća  nakon  formiranja  kapetanije  ,  Gradačac  dobiva stratešku ulogu ;  urbano  se  širi  i  demografski  povećava.
 Jedan podatak  iz  1851 . godine koji je ostavio Jukić pokazuje da je Gradačac imao  100  muslimanskih kuća ,  20  pravoslavnih i katoličkih kuća . Broj kuća je prenisko ocijenjen , jer znamo da je 1785 . godine ovdje bilo 111 kuća .
Prvi  detaljniji popis svih naselja u Gradačcu i okolini izvršen je 1879. godine. Tada je  u  Gradačcu  bilo  673  kuće sa  697  stanova  i  2626  stanovnika.
Prema  podacima  iz ovog popisa uočljivo je da su granice između sela , pa čak i između
zaseoka , bile prilično ustaljene .
Godine  1879 , izvršen  je  popis  ovih  naselja : Avramovina ,  Biberovo Polje, Blaževac (Blaževac, Četnica , Srednja ) , Hrgovi ( Hrgovi Gornji , Mahala Donja , Mahala Gornja ) Jelovče ( Čandići , Golaći , Udvinska ) ,Gradačac – grad , Kerep ( Ćosić , Kerep , Jukan) Krečnica  ( Krečnica , Novalić ) , Ledenice Pravoslavne ( Bare , Borovo Polje , Bjelavina) Ledenice  Pravoslavne , Šljoke )  , Ledenice Turske  ( Barica ,  Gibići ,  Kikići ,  Ledenica Turska , Polje , Ražljevi ),  Lukavac  ( Lukavac Donji  ,  Lukavac Gornji ) ,  Međiđa Donja, Biberkić, Haskić,  Huskić  , Šaldić),  Međiđa  Gornja ( Imširović , Kozari , Prokop), Mionica Donja ( Kamberi, Krčevina  Kukuruz , Mionica Donja , Omići ) ,  Mionica Gornja ( Alibašić ,  Čuste ,  Kamber ,  Krčevina ,  Mahmutovići , Sibovac , Tufekčije ) , Porebrice (Grabov Gaj , Lomnica ,  Mijatović ,  Potočani ,  Pratrovac ,  Radovanović ), Samarovac
( Briježnica  , Samarovac ), Skugrić  Donji  ( Johova  Bara ,  Potok  mahala  ,  Srnava , Ždrieban ) , Skugrić Gornji ( Brezik , Gložići , Orahova , Podpolje , Rieka , Živkovo Polje)
Srnice  Pravoslavne  (  Brđani ,  Brezik  ,  Kerep ,  Prnjavor ) ,   Srnice Turske (  Džogić , Srnica Turska ) , Tramošnica  Donja ( Čardak , Grab , Tramošnica Donja ) ,  Tramošnica Gornja ( Liporašće , Okruglić , Tuzlani ) , Turić ( Bukvik , Liporašća , Staro Selo ) ,
Tolisa  Gornja  ( Kunovac  , Ostrožac , Radići , Savići ) , Vida ( Džidić , Gluhara , Vida ) ,
Vučkovci  ( Vučkovac  Donji ,  Vučkovac  Gornji  )  , Zelinja  Donja  (  Ćosić  ,  Dedići  , Hrvatovići  ,  Rajska  ,  Ramić ) ,  Zelinja  Gornja  (  Kamenjani  ,  Potok , Rajska Gornja , Samar , Šeperović  ) ,  Zeljina  Pravoslavna  (  Brezovac  ,  Jasenica  ,  Mahala  Gornja , Mahala Srednja ) .
       
 Iz  navedenog  predloga  datog  na  osnovu  popisa  iz  1879  .  godine  za  vrijeme Austrougarske Monarhije  uprave , uočljivo  je da je jedino varoško naselje bio Gradačac s nekoliko mahala , a da su  ostala  naselja  u  ovom  području  bila  seoska , a sastojala su se od nekoliko zaseoka .
Vremenom  , usljed djelovanja raznih faktora , došlo je do povećanja broja naselja , kao i do povećanja zaseoka.

 

Jedan  od  rijetkih  arheoloških  nalaza, koji ukazuje  na  nastanjenost  u  tzv. Predhistorijskom  dobu  čini  nalaz  u  selu  Ražljevi  (  Omeragići ) , na  mjestu  zvanom „ Cigla“ ,  na kojem  se  još  i danas mogu vidjeti ostaci zidina od gline , koji po svoj prilici potječu iz neolita.
Slični primjeri ovakvih zidina pronađeni su i u Donjem Skugriću u blizini naselja Mišići na poljani  zvanoj  „ Kumsali“, a u Tramošnici  su pronađeni primjerci dračkog novca, što upućuje na zaključak da su u ovim krajevima trgovali grčki trgovci.
U  selu  Pelagićevu otkrivena je nekropola sa 20 urnikoje potiču iz vremena srednjeg  bronzanog doba (oko 1500 godina p.n.e. ).
Tragovi  življenja iz paleolita (oko 30000 godina starosti ), nalaze se na više mjesta na  području  oko  Gradačca. Međutim, arheološka iskopavanja još nisu vršena, pa  bliže  podatke  o  tome  nije  moguće  iznijeti.
Ipak  treba  spomenuti  lokalitete koji se nalaze u Tolisi , Srnicama, Mionici i Turiću , gdje površinski slučajni  nalazi ukazuju na  tragove  života  ovih  prastarih  ljudi. Naselja  mlađeg  kamenog  doba – neolita ( oko 6.000 – 4.500 godina starosti) otkrivena  su u Orlovom Polju, Tramošnici, Skugriću, Avramovini, Turiću, Pelagićevu i
Tolisi . Podaci o Gradačcu  i okolini u srednjem vijeku veoma su oskudni. Gradačac sa okolinom  je  u  srednjem  vijeku  spadao  u  oblast  Usoru  (  koja  je obuhvatila današnji teritorij  sa  Bosanskog  Broda, Dervente,  Doboja , Maglaja, Tešnja, Žepča i Brčkog ).

Čitava ova oblast, naročito njihovi  najsjeverniji dijelovi , otvoreni  prema  Slavoniji , početkom  XII  stoljeća  bila  je u sklopu ugarsko–hrvatske državne zajednice. Još i danas na to podsjećaju na to mnogi toponimi kao npr. Usora sjedinjena sa bosanskom državom  za  vrijeme  bana  Borića ,  prije  1163 . godine  . Na  našem  užem  području u historijskim  vrelima  iz  polovice  XIII stoljeća spominje se Tolisa i to rijeka, mjesto i kraj
(Terra Tolys, fons Tolys).
Postoje  indicije  da  je  Gradačac  pripadao  župi  Nenavište  koje  se prvi puta spominje  1323.  godine.  Da  je  župa  Nenavište  obuhvatala  baš  i  Gradačac, može poslužiti  i  ovaj  dokaz.
Ovdašnji mještanin Sulejman Beširević čuo je od  Abida  Arnautalića, a ovaj , opet , od  Mustafe  Imamovića  da  je  na mjestu današnje gradine u Gradačcu još prije osmanlija , postojao grad koji se nazivao Nenavište .  Iz  njega  se dade zaključiti da je u staro vrijeme  postojala  u  ovom kraju župa Nenavište sa gradom istoga naziva , a za to imamo  mnogo analognih  primjera.

               Prvi  spomen samog  Gradačca  u  historijskim  vrelima  nalaze  se  u  jednoj darovnici ,  koju  je  izdao  bosanski  kralj  Stjepan  Tomašević  u  Bobovcu  18. 9. 1461 . godine .  U  toj  ispravi  doslovice  stoji :
               „ Kralj  Stjepan  Tomašević… stvori milost gospodsku mnogo poštenomu našemu  i  virnome  sluzi  , našemu  stricu Radivoju… i dasmo mu i darovasmo… i grad  Gračac  sa  svim  selih  koja  mu  je  bio  dao  gospodin  kralj  Tomaš… “
              Ova  se  darovnica ,  sačuvala  u  Fojničkoj Hronici ,  ali  ne  u  orginalu.

Na  području  Gradačca  ima  i  nekoliko  toponima  sa nazivom crkvena bašta i crkvište , što ukazuje na srednjovjekovne lokalitete.
Ovaj  je  kraj prilikom pohoda Sultana Fatiha na Bosnu došao prvi put pod vlast Osmanlija 1463.god.Ugarsko-hrvatski  kralj Matijaš uspio je  Osmanlijama  preoteti  čitav sjeverni i  sjeverno – zapadni  dio  Bosne , pa je od preotetih krajeva obrazovao poznatu Jajačko – Srebreničku  banovinu  sa  središtem u  Jajcu i Srebreniku. Vjerovatno je tom prilikom i Gradačac  s  okolinom  pripao  Srebreničkoj banovini.
Godine  1512 .  srušena  je  Srebrenička  banovina  i  Gradačac  s  okolinom je sjedinjen  s  ostalom  Bosnom . Od  ovog  vremena , na  osnovu  sačuvanih katastarskih deftera , u  stanju  smo pratiti i razvitak pojedinih naselja. Najstariji Osmanski katastarski defter za ove krajeve potiče iz 1533 . godine.
Podaci  iz toga deftera u prvom redu pokazuju da je gradina , koja se spominje pod nazivom Gračac , bila napuštena . U defteru se spominje i gračačka nahija.
U  defteru  iz 1548 . godine pominje se samo nahija Nenavište. Kao najvažnije naselje  u  toj  nahiji  spominje  se Modriča , a spominju se i mjesta Tolisa , Domanovac , Križanac , Slatina , Orahovina ,  Milutin – selište , Koprivna , Polje , Nenavište i Brestovo Polje.  Naravno  da  će trebati podrobnije proučavanje da bi se sva ta sela mogla pobliže identificirati. 
Istraživanja  poznatog  bosansko – hercegovačkog  historičara  Hamdije Kreševljakovića  pokazuje  da  je  oko 1702 . godine u Gradačcu osnovan agaluk , koji je kasnije , najdalje do 1730 . godine pretvoren u kapetaniju.
Početkom  XVIII  stoljeća  nakon  formiranja  kapetanije  ,  Gradačac  dobiva stratešku ulogu ;  urbano  se  širi  i  demografski  povećava.
Jedan podatak  iz  1851 . godine koji je ostavio Jukić pokazuje da je Gradačac imao  100  muslimanskih kuća ,  20  pravoslavnih i katoličkih kuća . Broj kuća je prenisko ocijenjen , jer znamo da je 1785 . godine ovdje bilo 111 kuća Prvi  detaljniji popis svih naselja u Gradačcu i okolini izvršen je 1879 . godine.

1.2. Nalazišta na području Gradačca

Daleko od rudnika  i značajnih strateških   punktova   starijeg  doba,  Gradačac nije naselje  daleke prošlosti. Istina , to se ne može ni sasvim  isključiti, s obzirom na tragove koji  su  otkriveni  oko  Gradačca.  Najstarije  paleolitsko naselje  u Bosni i Hercegovini u neposrednoj  je  blizini Gradačačkog  područja. Nalazi u  Donjoj Mahali,  Šamcu, Orašju,  
Pelagićevu i Tolisi  iz  kamenog, bakarnog  i  bronzanog  doba  takođe su dosta   blizu, a
ostaci glinenih zidova iz neolita u Omeragićima  i  Donjem Skugriću,  kao i nalazi  grčkog
novca u Tramošnici još su bliže. Međutim na užem području Gradačca slični tragovi nisu
pronađeni. Iz rimskog  perioda, kada  je  ovo područje  bilo granično i pripadalo provinciji
Panoniji , nema  nikakvih  značajnijih  nalaza , mada  se  smatra  da je ovuda vjerovatno prolazila jedna važna rimska saobraćajnica.

1.3. Starija prošlost

U srednjem vijeku područje Gradačca pripada najprije župi Usori,zajedno sa Brčkim Brodom , Derventom , Dobojom , Maglajem  i  Žepčem. Kasnije  se  tu spominju knezovi Dinjčići , Kovačevići i župa Nenavište, čiji  je  srednjovjekovni  centar  bio u  Modriči.Istim
imenom nazivano je tadašnje utvrđenje u Gradačcu.
Sjeverna  Bosna  bila  je  u  ovo  doba  najviše  pod  neposrednom  ili posrednom vlašću Mađara . U sastavu  bosanske  države  je  tek  od  vremena Kotromanića ( 1322 g.) .Ban Tvrtko uporno se borio da ove krajeve čvrsto drži u svojim rukama.
Novi prodori  Mađara  nastavljaju se u vrijeme Sigismunda, krajem  XIV  i  početkom  XV vijeka . Kulminiraju  u  akcijama  oko spaljivanja grada Dobora  i sječe bosanske vlastele
( 1409 g.). Nešto  kasnije  Mađari  su  ponovo  u  Bosni ,  zauzimaju grad  Srebrenik i još jedanput  ruše  tek  obnovljeni  Dobor. Definitivno su odbijeni  1415.godine  kod  Doboja,
kada im je veliki vojvoda Hrvoje Vučić,uz odlučnu pomoć osmanskih akindžija Ishaka Hranušića,za duže vrijeme zatvorio vrata u Bosni.Od tada do dolaska osmanlija sjeverna Bosna je uglavnom pod kontrolom Kotromanića.Poslije pada srpske despotovine, u čijim rukama  su  bili  dijelovi  sjeveroistočne  Bosne,područje Gradačca je izloženo prodorima Osmanskih (akindžija) pod vodstvom Alibega Mihaljevića, koji  je  operisao  istovremeno i prema Bosni i prema  Ugarskoj.
Pod imenom Gradačac  uže područje današnjeg  Gradačca  spominje se u jednoj povelji
Stjepana  Tomaševića  od  1461.godine, kojom se potvrđuje ranije Tomaševo  darovanje knezu  Radivoju  gradova  Tešanj, Gračac,  pored  Sokola i Srebrenika koje je on takođe posjedovao. Datum izgradnje srednjovjekovnog utvrđenja Gračac nije poznat.
        U doba Srebreničke banovine, koja je zajedno sa Jajačkom i Mačvanskom treba da zadrži dalja nadiranja  Osmanlija  krajem  XV  i početkom XVI vijeka,u njenom sastavu je
i područje  današnjeg Gradačca sa utvrđenjem i podgrađem Gračac sve do 1512.godine
kada  ih je  bosanski  namjesnik  Firuz-beg definitivno  pripojio  Bosanskom  sandžaku.

1.4.  Najstariji izvori vezani za Gradačac

Prostorna  nahija  Nenavište ( Gradačac ) ,  koja  se  prostirala  zapadno  od  nahije Koraja , a sjeverno  od  Srebrenika  i  Sokola, tj .  Područje koje su zatvarale rijeke Tinja, Sava i Bosna  čije je sjedište bio grad Gradačac,  koji  se  u  prvim  Osmanskim izvorima nazivao »kal'a i Gračac« ostala je  dugo vremena vrlo slabo naseljena.   Čini  se  da  je to područjeu prelaznom periodu,duže nego bijeljinsko, ostalo ničija zemlja.Još iz 1533.g.
ta nahija je bila upravo pusta. Postojala  su  u  njoj  samo  četiri  slabo  naseljena mjesta «Varoš grada Gračaca», Bišća Glavica, Koprivnica i Modriča  –  svega 49 kuća,poreznih obveznika sa deset mudžereda. U toj «varoši grada Gračaca» evidentirano je bilo svega
11  muslimanskih kuća i  6  kršćanskih  sa dva mudžereda, a  u  današnjoj  Modriči dvije
muslimanske i14 kršćanskih sa četiri mudžereda, okupljenih oko franjevačkog manastira »Svetog Ilije«.Tih  13  kuća predstavljale su cjelokupno oporezovano stanovništvo  u  toj  nahiji  (  muslimani  26,5 %  ).Nešto  kasnije, godine 1550., 1563.,Gradačac je spomenut  u dvjema Austrijskim geografskim kartama Hrvatske,Slovenije , Krajine, Istre i Bosne ali samo kao tvrđavica  Gradac i njeno podgrađe Gračac. Posebno naselje Gradačac ne spominje  ni  biskup  Marović  u  svom izvještaju svetoj stolici 1655. godine, mada  navodi  sva  druga  okolna  mjesta.
Sredinom XVII stoljeća  ovdje je živio neki Muhamed ibni Ahmed El-Gradčevi, prepisivač i autor orginalnih djela, od  kojih su  velika dovršena  u ovdašnjoj tvrđavi. El  Gradčevi ne spominje takođe nikakvo naselje pod  imenom Gradačac, što znači da se ono formiralo i ime  dobilo  tek  u  drugoj  polovini   XVII   vijeka ,  Među najstarije  izvore  za  Gradačac spadaju Osmanski katastarski defteri iz 1533. i  1548. godine. U  prvom  defteru  spominje  se  Gradačačka  nahija, a u drugom nahija Nenavište koje se po svemu sudeći nalazilo  na  području samog  Gradačca. U jednom dokumentu iz 1634. godine stoji  da Gradačac  pripada   Gračaničkom  kadiluku. To  je  ujedno  i najstariji dokument u kojem  se Gradačac  izričito  spominje.

1.5. Gradačac poslije Karlovačkog mira

Poslije  Karlovačkog mira  1669.godine Gradačac  dobiva na svojoj važnosti, jer se nalazi u pograničnoj zoni. Godine  1701. uspostavljen je u Gradačcu  jedan  odred od
dvadesetak  konjanika sa agom na čelu. Iz ovog  konjičkog  odreda  ubrzo  1710. godine
nastaje i kapetanija. Po osnivanju  kapetanije  počinje i prva  izgradnja  Gradačca, pored
utvrde  i  kula  (kapija)  podižu  se  i  drugi  objekti, razvijaju  razni  zanati i osnivaju nove mahale . Iz izvještaja zastavnika Božića saznajemo da je  1785.godine.  U gradačcu bilo
111  kuća  različitih  nacionalnosti.  Polovinom   XIX   stoljeća   Gradačac  već  ima  oko  350  kuća, četrdesetak  dućana ,   dva  hana,  dvije medrese ,  četiri  džamije  i  nekoliko mekteba. Naselje  tada  ima  sledećih sedam mahala : Svirac, Čaršija, Bukva, Bagdale, Ciganluk i Srpska Varoš.


1.6. Podgrad mahala koje više nema.

Davno  prije  dolaska  Austro  – Ugarske Monarhije u  Bosnu  i okupacije  ovih  prostora  1878  godine, dakle, još  u  periodu Osmanske vladavine u sjeverozapadnom  podgrađu  Gradine  u  području  njenih  zidina  formiralo  se  romsko naselje ,  Podgrad  mahala,  koja  je  brojala  preko  50  kuća  lociranih  na  prostoru  od sadašnje zgrade bioskopa, pa sve do gradske kafane,  zauzimajući i dijelove sadašnjeg centralnog parka u Gradačcu. Po svoj prilici, naselje je staro koliko i gradačačka kapetanija , jer je „ od današnjih narodnosti najprije su se u BiH doselili Romi. Oni su tu već  u  XV  stoljeću  i  naseljavaju  postupno,a posebno za Osmanske vladavine, gotovo sve gradove . I   oni  žive  pretežno , zdvojeni  u  svojim  naseljima ,  mahalama ,  baveći  se tradicionalnim   zanatima    ( mesarski ,  oštrački  zanat  i  dr. ) ,   a  ističu  se  kao  dobri poznavaoci  i  trgovci  konjima .  Mada  su  trajno  naseljeni ,  za  razliku  od  nomada,te poprimaju  odjeću  i neke običaje domaćeg življa,oni ipak zadržavaju svoj jezik i svoju do najnovijeg vremena usmenu kulturu“.

1.7. Premjer katastra

Premjer katastra, (  najsavremenija metoda  ) ,  bio  je  velika  potreba .  Jer „  snimanje  općine  Gradačac   izvršeno  je   1882  .  godine  od   strane   austrougarske  vlasti , po grafičkoj metodi , za vojne obaveze i oporezivanje.
Pored toga što je tačnost te metode slaba , loše stanje planova  kao  kao neusklađenost stanja  na  terenu  i u  planovima  ,  posljedica  je  toga  ,  što  promjene  na  terenu  nisu permanentno  praćene  i  u  planovima evidentirane , tako da danas stanje na planovima se u velikome razlikuju od stanja na terenu .
Planovi  su  dotrajali  i  skoro  da  nisu  za  upotrebu  i ne mogu poslužiti ni za koju svrhu izuzev katastra “.   
Zemišljne  knjige  u  Gradačcu  uspostavljene  su  1887  .  godine . 
Navedeno  stanje  sa  premjerom  katastra  je  ustvari najava za izradu novog premjera katastra , koji će biti obavljen mnogo godina kasnije.
Međutim to  prevaziđeno  stanje  u  premjeru katastra starom stotinjak godina stvaralo je velike probleme organima vlasti , jer naprimer klasiranje zemljišta , koje služi kao osnova za utvrđivanje katastarskog prihoda , nije bilo urađeno , kako se to u novim uvjetima radi , pa  su  se  zemljoradnici  bunili  zbog  tih  anomalija ,  jer je to za pojedina područja bilo različito riješeno.
Naime  ,  svaka  katastarska  općina  imala  je  svoje  različite klase zemljišta , pa se kod utvrđivanja  visine  katastarskog   prihoda  stvara  neusklađenost  ,  a  novim  premjerom stvorile  bi  se  jedinstvene  klase  od  1  do  8  ,  na  podtučju  cijele  općine  i  time  bi ta neusklađenost bila eliminisana .

1.8. PTT Saobraćaj krajem XIX  vijeka

Organizacija  udruženog  rada   PTT   saobraćaja  Gradačac  ,  jedna  je  od najstarijih organitacija na općini iako su počeci rada te organizacije bili po rezultatima veoma skromni , ali na određeni način i prilagođeni dostignutom nivou  društveno – ekonomskog razvoja općine , a u prvom redu njene privrede.

Organizacija  modernog  PTT  saobraćaja  seže  u  period austrougarske vladavine u Bosni.  Okupacione vlasti Austro – Ugarske  Monarhije bile  su  u  Gradačcu   već  od  16. 03. 1878 .godine.   Razvoj  PTT  saobraćaja   bio  je  među   prioritetima.  Godine 1879 . godine „ otvorene  su  tri  poštanske  stanice  i to : Bosanska Krupa , Mrkonjić Grad ( Varcaš Vakuf ) , i Gradačac “.

U  prvoj  godini  okupacije  , 1878 .  godine ,  otvoren  je  najveći  broj tzv. Poštanskih ratnih službi . Sistem veza bio je od prioritetnog značaja za svaku vlast , tako je , dok su  još  vođene  borbe  u  Tuzli ,  uspostavljena  telegrafska veza  Bosanski Šamac – Gradačac .

Nakon  okupacije  počinje  razvoj  savremenog   PTT  saobraćaja  na  području sreza Gradačac. Istina  poštanske pošiljke su se prenosile tovarnim konjima , ali već 1892 . godine  uvodi se i kolski prevoz za prevoz pošiljki i to prvo na liniji Bosanski Šamac – Gradačac.

U  isto  vrijeme  kolski  prevoz  sve  više  se  koristi  i za prevoz putnika. Istina , bio je različit  „  komfor “  tih  kola ,  jer  su  neka  imala  krov ,  a neka  bez  krova  samo sa sjedištima. U zimsko periodu saobraćale su saonice .
Matična  pošta  u  Gradačcu  imala  je  svoje  ispostave  u Gornjem  Žabaru  i Sv.Filomeni.  Saobraćaj se odvijao na linijama Gračanica – Gradačac ,  Gradačac – Bosanski – Šamac .
Javni   telefon uveden  je u  Gradačcu  1912 . godine , kada se gradi zgrada pošte
i  mjesna  telefonska mreža .
 .Već  1913 .  godine  u  Gradačcu je bilo 13 telefonskih pretplatnika . To  stanje  se  nije  mijenjalo sve do 1917 . godine .  U pošti Gradačac tada je bilo zaposleno 3 službenika i 2 pomoćna radnika .
PTT  saobraćaj  se  sporo  razvijao .  Jer  „ uvođenje telefona u BiH počinje u vrijeme austrougarske  okupacije“ .Tadašnja  lokacija  i  obim telefonske mreže  zadovoljava
Potrebe okupacijske uprave.Tek od 1908 . i civilno stanovništvo moglo se koristiti telegrafsko – telefonskim ( TT ) uslugama .